Het klooster bij Montserrat

Montserrat is al eeuwenlang beroemd om twee dingen: in de eerste plaats als bedevaartsplaats en in de tweede plaats om haar spectaculaire ligging. Eeuwenlang worden er mensen aangetrokken door het benedictijner klooster met zijn Zwarte Madonna, dat in de 9e eeuw werd gebouwd.

Het gebergte waarop het klooster is gebouwd, is 1238 meter hoog en het klooster zelf ligt op circa 800 meter. De flanken van het gebergte rijzen steil omhoog uit de vlakte en het vormt een vreemd gekarteld silhouet, dat in de schemering bijna surrealistisch aandoet.

De naam Montserrat betekent letterlijk 'gezaagde berg' (mont = berg en serrar = zagen). Als je dichterbij komt doen de contouren inderdaad denken aan het getande blad van een zaag. Men ziet dit van oudsher ook vaak verwerkt in diverse afbeeldingen en logo's, een gestileerd gebergte met boven op een van de toppen iets wat in eerste instantie lijkt op een hekje, (een rechthoek, horizontaal door midden gedeeld en het bovenste gedeelte weer verticaal door midden gedeeld). Als je dit 'hekje' wat nauwkeuriger bekijkt, zie je dat het een ouderwetse handspanzaag voorstelt. Ook op afbeeldingen van Montserrat met de madonna met kind, heeft het kind meestal zo'n spanzaag in de hand.

Het gebergte is geologisch gezien van sedimentaire aard. Als men een wandeling maakt over een van de rotspaden, is duidelijk te zien dat het gebergte bestaat uit een conglomeraat van rolstenen, hoofdzakelijk kwarts, leisteen en porfier, die door een kalkachtige natuurlijke specie aan elkaar gekoekt zijn. Deze rolstenen zijn in de oertijd door een rivier aangevoerd en in een soort binnenzee bezonken. Dat geheel is in een later geologisch stadium door tektonische krachten omhoog gestuwd, waarna gedurende duizenden jaren, regen, sneeuw, wind, warmte en koude op de rotsmassa hebben ingewerkt en het zijn huidige karakteristieke vorm gegeven hebben.

Ook de plantengroei is bijzonder. Meer dan de helft van de drieduizend soorten planten die in Catalonië groeien komen er voor. Dit wordt veroorzaakt door de grote hoogteverschillen op een redelijk beperkt gebied. Helaas heeft de flora, waaronder vooral de steeneikbossen, de laatste jaren veel te lijden gehad van bosbranden. Vooral de laatste van 1994 was desastreus. De gebouwen heeft men kunnen redden, maar praktisch alle bomen en struiken zijn verbrand. Maar u zult zien dat de natuur zich toch redelijk snel herstelt.

Het klooster heeft een kleurrijk maar vooral gewelddadig verleden. In de 9e eeuw bracht, volgens de legende, Petrus de sinds de 5e eeuw verloren gewaande Zwarte Madonna terug naar Barcelona, waarna voor haar, ver buiten de stad een kapel werd gebouwd.

Dat gebeurde in het bergmassief Montserrat op de berg Santa Montana. Deze plek is meer dan een bedevaartplaats voor vrome Spanjaarden, waarvan er jaarlijks duizenden langs de Zwarte Madonna schuifelen.

Het klooster is ook een symbool voor het Catalaans Nationalisme en hoeder van het regionale erfgoed. Montserrat heeft ook altijd een toonaangevende rol gespeeld in politiek en cultureel opzicht.
Onder het Franco regime was het ook herhaaldelijk de (illegale) ontmoetingsplaats voor de nationalistische intellectuelen. Dit tot grote ergernis van de dictator, die echter niet kon ingrijpen vanwege een concordaat dat hij zelf met de paus gesloten had.

Er is nog een tweede legende betreffende het beeld.
Volgens dezelegende is het beeld door de apostel Lucas gemaakt en werd het in 880 in een grot gevonden. In ieder geval dateert de oorsprong van het klooster uit de woelige tijd, nadat in 875 de Moren waren verslagen.

Na die herovering werden hier 4 ermitages gebouwd: de San Pedro en de San Martin in het benedenste deel van het gebergte en de San Iscle en Santa Maria in het hogere deel. In 1082 werd de bisschop van Vich, die ook abt van het klooster in Ripoll was, abt Oliva geheten, als eerste gewijd. Deze Oliva had namelijk de ermitage Santa Maria in een klooster veranderd en sedertdien heeft dit klooster altijd een belangrijke rol gespeeld in het politieke en culturele leven van Catalunya.

Er is sedert 1918 een eigen uitgeverij en het jongenskoor, dat aan het klooster verbonden is, is beroemd en menig bekende musicus heeft hier een deel van zijn muzikale vorming gehad. De jongens zijn leerlingen van het internaat van het klooster, de Escolanía. De marmeren gevel van de kerk is uit de 19e eeuw. De kerk zelf werd in 1592 gewijd. Het middenschip heeft ronde, gotische bogen en er zijn 6 zijkapellen. Er zijn beelden van de 4 profeten. Via een marmeren trap bereiken wij een kleine kapel en dan komen wij in het centrum van het heiligdom, bij de Zwarte Madonna van Montserrat, 'La Moreneta', die in het jaar 1881 officieel de patrones van Catalonië is geworden. Het is een houten beeld, 12e eeuws, gesneden in Romaanse stijl. Maria is gezeten op een eretroon, een gift van de Catalanen, in 1947 opgedragen aan deze Maagd. De troon is vervaardigd van goud en zilver.

Het klooster zelf heeft een brede gevel met reliëfs, opgetrokken in 1939. Er zijn restanten van een gotische kloostergang, die in 1467 gebouwd werd door Giuliano della Rovere, abt van Montserrat en later paus Julius II. Die kloostergang ligt links van de gevel. Rechts staat de zgn. Abtstoren. Via een atrium bereiken we een binnenhof uit de 19e eeuw, waar nog een Romaans portaal uit de 12e eeuw te zien is. Er zijn ook grafmonumenten uit de 16e eeuw. Er is een 2e neogotische kloostergang uit de 17e eeuw. Ongeveer uit dezelfde tijd stamt de refter.

In de bibliotheek veel boeken, waaronder 400 eerste uitgaven en maar liefst 2000 oude handschriften. Er is een archief met 6000 perkamenten. Dan zijn er nog circa 10.000 documenten van de laatste eeuwen.

Er is een schilderijenmuseum (pinacotheek) met werken van beroemde schilders, o.a. Zurbaran, El Greco en Caravaggio.

Op de plaats van de ermitage van San Iscle is nu een 11e eeuwse kapel. Die vinden wij in de achtertuin en langs de Via Crucis komen we in de Heilige Grot, waar volgens de legende de H. Maagd verschenen is. Er is een kapel aan haar gewijd. De andere kapelletjes zijn van begin deze eeuw.
Er is veel van latere datum. Dat komt, omdat de troepen van Napoleon het klooster verwoestten. Er is gerestaureerd, maar niet zo best.

Een klooster, een monument voor Catalunya, een symbool van verzet en bevrijding.