Tijl Uilenspiegel en Damme
Sinds mensenheugenis worden Damme en Tijl Uilenspiegel in één adem genoemd. Werd de schalkse held trouwens niet geboren in het Zwinstadje en stond hij er met zijn onafscheidelijke Nele en boertige Lamme Goedzak niet bekend als ontembare geus en fratsenmaker?
Het beeld van Uilenspiegel als symbool van de Vlaamse volksziel is verrassend genoeg vrij nieuw. Het ontstond in het geniale brein van de Franstalige Brusselse romanschrijver Charles De Coster, auteur in 1867 van 'La Légende d'Ulenspiegel'.
De oorspronkelijke Uilenspiegel voert ons echter een heel ander personage ten tonele. Volgens recente ontdekkingen ontsproot hij omstreeks 1500 uit de pen van Hermann Bote, een notoire stadsschrijver uit het Duitse Braunschweig. Voor Bote was Uilenspiegel een brutale schurk, die de regels van de welvoeglijkheid systematisch met de voeten trad en 'de wereld op zijn kop zette', kortom een zootje ongeregeld.
De conservatieve auteur schreef voor de elite van zijn stad en wilde met zijn werk aantonen hoe een samenleving zonder beschaving, beheerst door de uil als zinnebeeld van zonde en kwaad, ten onder zou gaan. Moraliserend hield hij zijn medeburgers een waarschuwende spiegel voor en pleitte voor recht en orde binnen de traditionele standenmaatschappij, zoals die door God gewild was. Dit maatschappijbeeld was in die tijd zeker geen uitzondering.
Zo schilderde Pieter Breughel in zijn 'Boerenbruiloft' allerlei scènes die het best gemeden konden worden en ook de humanist Erasmus wees in zijn 'Lof der Zotheid' op de perversiteit van de lagere klasse. En wat te denken over de spraakmakende schilderijen van Jeroen Bosch?
Charles De Coster voerde in zijn roman een heel andere Uilenspiegel ten tonele. Hij is nu een rasechte Vlaming, geboren en getogen in Damme. De scherpe kanten van de duivelse schurk werden afgevlakt tot wat fratsen en schelmenstreken van een guitige grappenmaker.
Toch was er meer. 'Omdat de asse van zijn vader Klaas op zijn borst klopte', groeide Tijl uit tot de voorman van het gewapend verzet, telkens als zijn volk verdrukt werd. Hij nam het op tegen de fanatieke en gehate Spaanse koning Filips II, zijn leeftijdsgenoot en zoon van Keizer Karel. Aan de zijde van de geuzen van Oranje streed hij tegen de gevreesde, katholieke inquisitie.
Sindsdien werd Uilenspiegel misbruikt door alle mogelijke ideologieën en als symbool voor hun boodschap ingezet. In de boerenkrijg nam hij de zeis op tegen de sansculotten, in de Eerste Wereldoorlog werd hij als oprechte flamingant door de Duitsers gefusilleerd en enkele generaties later schaamteloos voor de kar van de nazi's gespannen. Ieder zijn Uilenspiegel!
Onze volksheld is ook de gedroomde hoofdpersoon van jeugdboeken en de vedette van stripverhalen, held in films, theaterstukken, oratoria en liederen. Vrije radio's en restaurants dragen zijn naam. Er is Uilenspiegelkaas en Uilenspiegelbier. In het collectieve geheugen bekleedt hij een ereplaats naast figuren als Reinaert de Vos, Don Quichot, Figaro en andere. Zijn avonturen werden in vrijwel alle Europese landen vertaald.
Telkens als Uilenspiegel verschijnt, gebeurt er iets! Hij zet de boel op stelten, draait de wereld op zijn kop en toont ons in zijn spiegel ons ware doen en laten.
